แม่ไม้มวยไทย 15 ท่า มีอะไรบ้าง และทำไมบางที่บอกว่า 30

แม่ไม้มวยไทยมีกี่ท่ากันแน่

มี 15 ท่า ส่วนเลข 30 ที่เจอกันบ่อยไม่ใช่ตำราคนละเล่ม แต่คือแม่ไม้ 15 ท่าบวกกับลูกไม้มวยไทยอีก 15 ท่า รวมกันได้สามสิบพอดี คนที่ตอบว่า 15 กับคนที่ตอบว่า 30 จึงถูกทั้งคู่ เพียงแต่นับคนละชั้น

สังเกตได้จากแหล่งอ้างอิงหลักเอง สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนแยกเรื่องนี้ออกเป็นสองหน้าคนละหน้า และวิกิพีเดียภาษาไทยก็แยกเป็นสองหัวข้อในบทความเดียวกัน ไม่มีใครเอามารวมเป็นก้อนเดียวแล้วเรียกว่าสามสิบท่า

แม่ไม้ 15 ท่า ลูกไม้อีก 15 ท่า

ทำไมบางที่บอก 15 บางที่บอก 30

ไม่ใช่ตำราคนละเล่ม แต่เป็นคนละชั้นของวิชาเดียวกัน

แม่ไม้กับลูกไม้ต่างกันตรงไหน

แม่ไม้คือโครง ลูกไม้คือกิ่งที่แตกออกไป ท่าในแม่ไม้มวยไทยเป็นหลักการตั้งต้นที่ครูมวยให้จำก่อน เพราะแต่ละท่าคือคำตอบต่อการโจมตีหนึ่งแบบ ส่วนลูกไม้คือการต่อยอดจากท่าเหล่านั้นให้ละเอียดขึ้น เปลี่ยนมุม เปลี่ยนจังหวะ หรือเติมอาวุธชิ้นที่สองเข้าไป

ลำดับการเรียนจึงตายตัว ต้องได้แม่ไม้ก่อนถึงจะเข้าใจลูกไม้ เพราะลูกไม้ไม่ได้อธิบายตัวเองว่าจะรับแรงจากไหน มันสมมติไว้แล้วว่าคนฝึกรู้จากแม่ไม้มาแล้ว

อีกจุดที่คนสับสนคือคำว่าท่ามวยไทยเฉย ๆ ซึ่งกว้างกว่านั้นมาก ครอบทั้งท่าตั้งการ์ด การย่างสามขุม การไหว้ครู และท่าที่ครูมวยแต่ละสายตั้งชื่อเอง แม่ไม้เป็นชุดที่มีชื่อกำกับและมีจำนวนแน่นอนเท่านั้น

เจ็ดท่าที่ใช้แก้หมัด

ลองไล่ดูทีละท่าแล้วจะเห็นว่าแม่ไม้มวยไทย 15 ท่าไม่ได้เรียงมั่ว มันแบ่งตัวเองออกเป็นสามกอง เจ็ดท่าแรกตอบโจทย์เดียวกันหมดคือมีหมัดเข้ามา

เจ็ดท่าที่ใช้แก้หมัด

ทุกท่าเริ่มจากการ์ด ไม่ได้เริ่มจากหมัด

ปัดก่อน เข้าหาก่อน แล้วค่อยสวน คือลำดับที่ซ้ำอยู่ในทั้งเจ็ดท่า

1. สลับฟันปลา ก้าวเฉียงออกจากแนวหมัด ปัดหมัดตรงให้พ้นตัว แล้วสวนกลับที่ไหล่หรือลำตัวทันที เป็นท่าแรกที่ทุกค่ายสอนเพราะมันสอนเรื่องการออกจากแนวก่อนอย่างอื่น
2. ปักษาแหวกรัง ก้าวเฉียงเข้าหาแล้วแหวกแขนคู่ต่อสู้ออกสองข้าง เปิดช่องกลางให้ตัวเองเข้าไปทำงานด้านใน
3. ชวาซัดหอก ก้าวออกด้านนอก รับหมัดไว้แล้วซัดศอกเข้าชายโครง อาศัยจังหวะที่คู่ต่อสู้ยังยืดแขนอยู่
4. อิเหนาแทงกริช คู่กับท่าก่อนหน้า แต่ก้าวเฉียงเข้าด้านในแทน แล้วแทงศอกสวนในระยะที่สั้นกว่า
5. ยอเขาพระสุเมรุ ย่อตัวลอดใต้หมัด เดินเข้าไปหาแล้วสอยคางขึ้นจากล่าง ชื่อท่ามาจากการยกเขาพระสุเมรุขึ้น ซึ่งก็คือทิศทางของหมัดพอดี
6. ตาเถรค้ำฝัก ยกแขนค้ำหมัดไว้เหนือศีรษะ แล้วสวนคางด้วยมืออีกข้างในจังหวะเดียวกัน
7. ดับชวาลา กดหมัดที่พุ่งเข้ามาให้ต่ำลง พร้อมชกสวนเข้าใบหน้าในจังหวะเดียว ชื่อมาจากการดับตะเกียง คือกดลงแล้วจบ

อ่านเรียงกันแล้วจะเห็นลำดับซ้ำ ๆ คือออกจากแนวหรือปัดก่อน แล้วค่อยสวน ไม่มีท่าไหนที่เริ่มด้วยการออกอาวุธก่อน

เจ็ดท่าที่ใช้แก้เตะ

กองที่สองเปลี่ยนโจทย์เป็นแข้งกับเท้า ซึ่งหนักกว่าและกินระยะมากกว่า วิธีตอบจึงเปลี่ยนตาม จากปัดกลายเป็นรับไว้ทั้งดุ้นแล้วทำอะไรกับมันต่อ

เจ็ดท่าที่ใช้แก้เตะ

จับขาแล้วบิด ไม่ใช่ปัดทิ้ง

รับแข้งเข้ามาทั้งดุ้นแล้วเอาไปใช้ต่อ คือหัวใจของกองนี้

8. มอญยันหลัก ตั้งการ์ดสองแขนรับแรง แล้วถีบสวนเข้าลำตัวเพื่อผลักคู่ต่อสู้ออกจากระยะ
9. ปักลูกทอย หันตัวเข้าหาทิศที่แข้งวิ่งมา แล้วเอาศอกคู่ปักรับ ให้กระดูกศอกเป็นฝ่ายเจอแข้งแทนซี่โครง
10. จระเข้ฟาดหาง หมุนตัวกลับหลังแล้วส่งส้นเท้าฟาดเข้าศีรษะ เป็นท่าเดียวในกองนี้ที่ตอบด้วยการโจมตีล้วน
11. หักงวงไอยรา หนีบขาที่เตะเข้ามาไว้ แล้วลงศอกที่น่องหรือต้นขา เพื่อทำลายขาข้างนั้นทิ้งไปเลย
12. นาคาบิดหาง รับแข้งไว้แล้วบิดปลายเท้าออกด้านนอกพร้อมดึงส้นเข้าหาตัว คู่ต่อสู้จะเสียการทรงตัวเอง แล้วจึงตามด้วยเข่า
13. วิรุฬหกกลับ หมุนตัวเฉียงหลบแนวเตะ แล้วสวนกลับที่ขาหลักของคู่ต่อสู้
14. ขุนยักษ์จับลิง ใช้แขนทั้งสองปัดเตะออก แล้วตั้งรับชุดที่จะตามมา เป็นท่าสำหรับคู่ต่อสู้ที่ออกอาวุธเป็นชุดไม่ใช่ทีละครั้ง

ห้าในเจ็ดท่านี้จบด้วยการที่ขาคู่ต่อสู้ยังอยู่ในมือเรา นั่นคือความต่างที่ชัดที่สุดระหว่างกองแก้เตะกับกองแก้หมัด

ท่าเดียวที่ใช้ตอนเข้าวงใน

เหลืออีกหนึ่งท่าที่ไม่เข้าพวกกับสองกองแรก เพราะมันไม่ได้ตอบการโจมตีอะไรเลย แต่เป็นสิ่งที่ทำเมื่อระยะปิดลงจนชิดตัวแล้ว

15. หักคอเอราวัณ จับคอคู่ต่อสู้กดลง แล้วตีเข่าขึ้นหาใบหน้า เป็นท่าที่อยู่ใกล้กับมวยไทยสมัยใหม่มากที่สุด เพราะการจับคอตีเข่ายังเป็นอาวุธหลักบนเวทีทุกวันนี้

ข้อควรรู้คือกติกาสมัยใหม่กำหนดขอบเขตของการจับคอไว้ ไม่ใช่ทุกอย่างที่ตำราเก่าอนุญาตจะใช้ได้บนเวที อ่านรายละเอียดได้ที่ กติกามวยไทย

ลูกไม้ทั้ง 15 ท่า

ชั้นที่สองคือชุดที่ทำให้เลขกลายเป็นสามสิบ ชื่อของลูกไม้ฟังดูเป็นวรรณคดีหนักกว่าแม่ไม้ เพราะเป็นท่าที่แตกออกไปแล้วจึงตั้งชื่อให้จำง่ายเป็นภาพ

เอราวัณเสยงา · บาทาลูบพักตร์ · ขุนยักษ์พานาง · พระรามน้าวศร · ไกรสรข้ามห้วย · กวางเหลียวหลัง · หิรัญม้วนแผ่นดิน · นาคมุดบาดาล · หนุมานถวายแหวน · ญวนทอดแห · ทะแยค้ำเสา · หงส์ปีกหัก · สักพวงมาลัย · เถรกวาดลาน · ฝานลูกบวบ

สังเกตว่าบางชื่อซ้ำตัวละครกับแม่ไม้ อย่างขุนยักษ์และเอราวัณ นั่นเป็นเพราะลูกไม้เหล่านั้นแตกออกมาจากแม่ไม้ท่าที่ใช้ชื่อเดียวกัน ไม่ใช่เรื่องบังเอิญ

ทำไมชื่อท่าเป็นชื่อยักษ์กับชื่อนาค

ชื่อพวกนี้ไม่ใช่ของประดับ มันคือเครื่องมือช่วยจำในยุคที่ยังไม่มีใครถ่ายวิดีโอการฝึกได้ ครูมวยต้องหาวิธีให้ลูกศิษย์นึกภาพท่าออกจากคำพูดอย่างเดียว การผูกท่าเข้ากับฉากในรามเกียรติ์และเรื่องเล่าที่ทุกคนรู้จักอยู่แล้วจึงได้ผลกว่าการเรียกว่าท่าที่หนึ่งท่าที่สอง

ไอยราและเอราวัณคือช้าง ท่าที่ใช้ชื่อนี้จึงเกี่ยวกับการจัดการสิ่งที่ใหญ่และหนัก นาคคือการบิดและม้วน หนุมานคือความคล่องแคล่วพลิกแพลง ส่วนพระรามน้าวศรก็คือภาพการง้างคันศร ซึ่งเป็นรูปแขนของท่านั้นตรง ๆ

นี่คือเหตุผลที่ชื่อท่าในมวยไทยโบราณยังอยู่มาจนถึงวันนี้ทั้งที่ฟังดูไม่เหมือนศัพท์กีฬาเลย เพราะมันถูกออกแบบมาให้จำได้โดยไม่ต้องเปิดตำรา

ทุกวันนี้ยังใช้ได้จริงไหม

ตอบตรง ๆ คือใช้ได้บางท่าและใช้ในรูปที่เปลี่ยนไป บนเวทีอาชีพไม่มีใครประกาศว่ากำลังจะออกท่านาคาบิดหาง แต่การจับแข้งแล้วบิดให้เสียหลักเกิดขึ้นแทบทุกไฟต์ เช่นเดียวกับการจับคอตีเข่าซึ่งก็คือหักคอเอราวัณในชื่อสมัยใหม่

ยังสอนกันอยู่จริง

ไม่ได้อยู่แค่ในตำรา

กองทัพยังใช้ชุดท่าเหล่านี้เป็นหลักสูตรฝึกจริงจนถึงทุกวันนี้

ท่ามวยไทยที่หายไปจากเวทีจริงมักเป็นท่าที่เสี่ยงเกินคุ้มในกติกาสมัยใหม่ อย่างการลงศอกที่ขาในท่าหักงวงไอยรา ซึ่งเปิดตัวเองมากเกินไปเมื่อเจอคนที่ออกอาวุธเร็ว ท่าเหล่านี้จึงเหลืออยู่ในรูปแบบการฝึกและการสาธิตมากกว่าการแข่งขัน

สำหรับคนเพิ่งเริ่ม การท่องชื่อครบสามสิบท่าไม่ได้ช่วยอะไรเท่ากับการเข้าใจว่าแต่ละท่าตอบโจทย์อะไร ถ้าอยากเริ่มจากพื้นฐานจริง ๆ ให้อ่าน มวยไทยคืออะไร ก่อนแล้วค่อยกลับมาไล่ชื่อท่าทีหลัง