แม่ไม้มวยไทย 15 ท่า มีอะไรบ้าง และทำไมบางที่บอกว่า 30

แม่ไม้มวยไทยมีกี่ท่ากันแน่

มี 15 ท่า ส่วนเลข 30 ที่เจอกันบ่อยไม่ใช่ตำราคนละเล่ม แต่คือแม่ไม้ 15 ท่าบวกกับลูกไม้มวยไทยอีก 15 ท่า รวมกันได้สามสิบพอดี คนที่ตอบว่า 15 กับคนที่ตอบว่า 30 จึงถูกทั้งคู่ เพียงแต่นับคนละชั้น

สังเกตได้จากแหล่งอ้างอิงหลักเอง สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนแยกเรื่องนี้ออกเป็นสองหน้าคนละหน้า และวิกิพีเดียภาษาไทยก็แยกเป็นสองหัวข้อในบทความเดียวกัน ไม่มีใครเอามารวมเป็นก้อนเดียวแล้วเรียกว่าสามสิบท่า

แม่ไม้ 15 ท่า ลูกไม้อีก 15 ท่า

ทำไมบางที่บอก 15 บางที่บอก 30

ไม่ใช่ตำราคนละเล่ม แต่เป็นคนละชั้นของวิชาเดียวกัน

ตารางสรุปทั้ง 15 ท่า

ก่อนลงรายละเอียดทีละท่า ตารางนี้ให้เห็นทั้งชุดในหน้าจอเดียว ว่าแต่ละท่าเกิดมาเพื่อตอบการโจมตีแบบไหน และตอบด้วยอะไร

สามกองที่เห็นในตารางไม่ใช่การจัดของเราเอง มันเป็นโครงที่อยู่ในชุดท่าอยู่แล้ว เจ็ดท่าแรกตอบหมัด เจ็ดท่าถัดมาตอบเตะ และท่าสุดท้ายเป็นเรื่องของระยะประชิดล้วน ๆ

แม่ไม้กับลูกไม้ต่างกันตรงไหน

แม่ไม้คือโครง ลูกไม้คือกิ่งที่แตกออกไป ท่าในแม่ไม้มวยไทยเป็นหลักการตั้งต้นที่ครูมวยให้จำก่อน เพราะแต่ละท่าคือคำตอบต่อการโจมตีหนึ่งแบบ ส่วนลูกไม้คือการต่อยอดจากท่าเหล่านั้นให้ละเอียดขึ้น เปลี่ยนมุม เปลี่ยนจังหวะ หรือเติมอาวุธชิ้นที่สองเข้าไป

ลำดับการเรียนจึงตายตัว ต้องได้แม่ไม้ก่อนถึงจะเข้าใจลูกไม้ เพราะลูกไม้ไม่ได้อธิบายตัวเองว่าจะรับแรงจากไหน มันสมมติไว้แล้วว่าคนฝึกรู้จากแม่ไม้มาแล้ว

อีกจุดที่คนสับสนคือคำว่าท่ามวยไทยเฉย ๆ ซึ่งกว้างกว่านั้นมาก ครอบทั้งท่าตั้งการ์ด การย่างสามขุม การไหว้ครู และท่าที่ครูมวยแต่ละสายตั้งชื่อเอง แม่ไม้เป็นชุดที่มีชื่อกำกับและมีจำนวนแน่นอนเท่านั้น

เจ็ดท่าที่ใช้แก้หมัด

ลองไล่ดูทีละท่าแล้วจะเห็นว่าแม่ไม้มวยไทย 15 ท่าไม่ได้เรียงมั่ว มันแบ่งตัวเองออกเป็นสามกอง เจ็ดท่าแรกตอบโจทย์เดียวกันหมดคือมีหมัดเข้ามา

เจ็ดท่าที่ใช้แก้หมัด

ทุกท่าเริ่มจากการ์ด ไม่ได้เริ่มจากหมัด

ปัดก่อน เข้าหาก่อน แล้วค่อยสวน คือลำดับที่ซ้ำอยู่ในทั้งเจ็ดท่า

1. สลับฟันปลา คู่ต่อสู้ส่งหมัดตรงเข้ามา ฝ่ายรับก้าวเฉียงออกนอกแนวหมัด ปัดด้วยมือข้างหนึ่งให้หมัดพ้นตัว แล้วสวนด้วยมืออีกข้างเข้าที่ไหล่ด้านนอกหรือลำตัว
   ทุกค่ายสอนท่านี้ก่อน เพราะสิ่งที่มันสอนจริง ๆ คือเท้าต้องออกจากแนวก่อนมือ คนที่ปัดอย่างเดียวโดยไม่ขยับเท้าจะโดนหมัดชุดที่สองอยู่ดี
2. ปักษาแหวกรัง ก้าวเฉียงเข้าด้านใน แหวกแขนที่พุ่งเข้ามาให้พ้นใบหน้า แล้วสวนเข้าที่ไหล่ด้านใน
   เส้นทางนี้เสี่ยงกว่าท่าแรก เพราะเข้าไปอยู่ในระยะที่มืออีกข้างของคู่ต่อสู้ยังทำงานได้ สิ่งที่ได้กลับมาคือตำแหน่งกลางลำตัว
3. ชวาซัดหอก ก้าวเฉียงออกด้านนอก ยกแขนขึ้นรับหมัดไว้ แล้วซัดศอกเข้าชายโครง
   ใช้ได้เพราะจังหวะที่แขนคู่ต่อสู้ยังยืดอยู่ ชายโครงข้างนั้นไม่มีอะไรปิด ช้าไปครึ่งจังหวะแขนก็หดกลับมาปิดแล้ว
4. อิเหนาแทงกริช คู่กับท่าก่อนหน้าแบบสลับข้าง ก้าวเฉียงเข้าด้านในแทน ปัดหมัดแล้วแทงศอกเข้าชายโครงเช่นกัน
   ระยะสั้นกว่าและใช้เวลาน้อยกว่า แต่ต้องแม่นจังหวะมากกว่า เพราะยืนอยู่ในวงของมืออีกข้าง
5. ยอเขาพระสุเมรุ ย่อตัวลอดใต้หมัด ก้าวเข้าหาเล็กน้อย แล้วสอยคางขึ้นจากด้านล่าง
   ชื่อท่าบอกทิศทางของอาวุธตรง ๆ คือการยกเขาพระสุเมรุขึ้น ที่พลาดกันบ่อยคือก้มหัวโดยไม่ขยับเท้า ซึ่งพาตัวเองเข้าไปอยู่ในระยะเข่าพอดี
6. ตาเถรค้ำฝัก ก้าวเข้าหา งอแขนข้างหนึ่งค้ำหมัดไว้เหนือศีรษะ แล้วสวนคางด้วยมืออีกข้างในจังหวะเดียวกัน
   ชื่อมาจากภาพการค้ำของไว้เหนือหัว ซึ่งก็คือรูปแขนของท่านี้พอดี การรับกับการสวนเกิดพร้อมกัน ไม่ใช่รับแล้วค่อยสวน
7. ดับชวาลา กดแขนที่กำลังชกเข้ามาให้ต่ำลง พร้อมชกสวนเข้าใบหน้าในจังหวะเดียวกัน
   ชื่อมาจากการดับตะเกียง คือกดลงแล้วจบ ไม่มีช่วงปัดแล้วรอเหมือนท่าอื่นในกองนี้

อ่านเรียงกันแล้วจะเห็นลำดับซ้ำ ๆ คือออกจากแนวหรือปัดก่อน แล้วค่อยสวน ไม่มีท่าไหนที่เริ่มด้วยการออกอาวุธก่อน

เจ็ดท่าที่ใช้แก้เตะ

กองที่สองเปลี่ยนโจทย์เป็นแข้งกับเท้า ซึ่งหนักกว่าและกินระยะมากกว่า วิธีตอบจึงเปลี่ยนตาม จากปัดกลายเป็นรับไว้ทั้งดุ้นแล้วทำอะไรกับมันต่อ

เจ็ดท่าที่ใช้แก้เตะ

จับขาแล้วบิด ไม่ใช่ปัดทิ้ง

รับแข้งเข้ามาทั้งดุ้นแล้วเอาไปใช้ต่อ คือหัวใจของกองนี้

8. มอญยันหลัก ยกแขนทั้งสองรับแรงเตะไว้ก่อน แล้วถีบสวนเข้าลำตัวเพื่อผลักคู่ต่อสู้ออกจากระยะ
   ท่าเดียวในกองนี้ที่ตอบด้วยการสร้างระยะ แทนที่จะเข้าไปจัดการกับขาที่เตะมา
9. ปักลูกทอย หันตัวเข้าหาทิศที่แข้งวิ่งมา เอาศอกคู่ปักลงรับ โดยมือยังตั้งปิดใบหน้าไว้
   หลักการคือให้กระดูกศอกเป็นฝ่ายเจอแข้งแทนซี่โครง ถ้าตั้งถูกจังหวะ คนที่เตะมาจะเจ็บกว่าคนที่รับ
10. จระเข้ฟาดหาง หมุนตัวกลับหลังแล้วส่งส้นเท้าฟาดเข้าศีรษะ
    ท่าเดียวในกองนี้ที่ตอบด้วยการโจมตีล้วนโดยไม่มีการรับ ซึ่งแปลว่าถ้าอ่านจังหวะผิดก็ไม่เหลืออะไรกันตัวเลย
11. หักงวงไอยรา โอบแขนทั้งสองล็อกขาที่เตะเข้ามา แล้วลงศอกที่ต้นขาหรือน่อง
    เป้าหมายไม่ใช่คะแนนในจังหวะนั้น แต่คือทำให้ขาข้างนั้นใช้งานไม่ได้ในยกต่อ ๆ ไป
12. นาคาบิดหาง รับแข้งไว้ด้วยสองมือที่ปลายเท้าและส้น บิดปลายเท้าออกด้านนอกพร้อมดึงส้นเข้าหาตัว แล้วตีเข่าเข้าต้นขา
    คู่ต่อสู้เสียการทรงตัวจากแรงบิดที่ข้อเท้าของตัวเอง ไม่ใช่จากแรงที่เราดันเข้าไป
13. วิรุฬหกกลับ หมุนตัวเฉียงออกจากแนวเตะ แล้วสวนกลับที่ขาหลักของคู่ต่อสู้ โดยมือทั้งสองยังปิดชายโครงไว้
    จุดที่ต่างจากท่าอื่นคือมันโจมตีขาที่ยืนรับน้ำหนัก ไม่ใช่ขาที่เตะมา
14. ขุนยักษ์จับลิง ยกแขนทั้งสองปัดเตะออก แล้วใช้แขนข้างหนึ่งกันศอกที่ตามมาในจังหวะถัดไป
    ท่านี้เขียนขึ้นสำหรับคู่ต่อสู้ที่ออกอาวุธเป็นชุดจากหลายมุม ไม่ใช่ทีละครั้ง จึงใกล้สถานการณ์จริงบนเวทีมากที่สุดท่าหนึ่ง

ห้าในเจ็ดท่านี้จบด้วยการที่ขาคู่ต่อสู้ยังอยู่ในมือเรา นั่นคือความต่างที่ชัดที่สุดระหว่างกองแก้เตะกับกองแก้หมัด

ท่าเดียวที่ใช้ตอนเข้าวงใน

เหลืออีกหนึ่งท่าที่ไม่เข้าพวกกับสองกองแรก เพราะมันไม่ได้ตอบการโจมตีอะไรเลย แต่เป็นสิ่งที่ทำเมื่อระยะปิดลงจนชิดตัวแล้ว

15. หักคอเอราวัณ จับต้นคอคู่ต่อสู้ด้วยมือทั้งสอง กดลงให้เสียศูนย์ แล้วตีเข่าขึ้นหาใบหน้า แรงที่ทำให้ท่านี้ได้ผลมาจากการกดลง ไม่ใช่จากเข่าที่ขึ้นไป คนที่ตีเข่าโดยไม่กดคอก่อนจะเจอแต่การ์ด
    เป็นท่าที่อยู่ใกล้มวยไทยสมัยใหม่ที่สุด เพราะการจับคอตีเข่ายังเป็นอาวุธหลักบนเวทีทุกวันนี้ ต่างจากท่าอื่นที่เหลืออยู่แค่ในการฝึก

ข้อควรรู้คือกติกาสมัยใหม่กำหนดขอบเขตของการจับคอไว้ ไม่ใช่ทุกอย่างที่ตำราเก่าอนุญาตจะใช้ได้บนเวที อ่านรายละเอียดได้ที่ กติกามวยไทย

ลูกไม้ทั้ง 15 ท่า

ชั้นที่สองคือชุดที่ทำให้เลขกลายเป็นสามสิบ ชื่อของลูกไม้ฟังดูเป็นวรรณคดีหนักกว่าแม่ไม้ เพราะเป็นท่าที่แตกออกไปแล้วจึงตั้งชื่อให้จำง่ายเป็นภาพ

เอราวัณเสยงา · บาทาลูบพักตร์ · ขุนยักษ์พานาง · พระรามน้าวศร · ไกรสรข้ามห้วย · กวางเหลียวหลัง · หิรัญม้วนแผ่นดิน · นาคมุดบาดาล · หนุมานถวายแหวน · ญวนทอดแห · ทะแยค้ำเสา · หงส์ปีกหัก · สักพวงมาลัย · เถรกวาดลาน · ฝานลูกบวบ

สังเกตว่าบางชื่อซ้ำตัวละครกับแม่ไม้ อย่างขุนยักษ์และเอราวัณ นั่นเป็นเพราะลูกไม้เหล่านั้นแตกออกมาจากแม่ไม้ท่าที่ใช้ชื่อเดียวกัน ไม่ใช่เรื่องบังเอิญ

ทำไมชื่อท่าเป็นชื่อยักษ์กับชื่อนาค

ชื่อพวกนี้ไม่ใช่ของประดับ มันคือเครื่องมือช่วยจำในยุคที่ยังไม่มีใครถ่ายวิดีโอการฝึกได้ ครูมวยต้องหาวิธีให้ลูกศิษย์นึกภาพท่าออกจากคำพูดอย่างเดียว การผูกท่าเข้ากับฉากในรามเกียรติ์และเรื่องเล่าที่ทุกคนรู้จักอยู่แล้วจึงได้ผลกว่าการเรียกว่าท่าที่หนึ่งท่าที่สอง

ไอยราและเอราวัณคือช้าง ท่าที่ใช้ชื่อนี้จึงเกี่ยวกับการจัดการสิ่งที่ใหญ่และหนัก นาคคือการบิดและม้วน หนุมานคือความคล่องแคล่วพลิกแพลง ส่วนพระรามน้าวศรก็คือภาพการง้างคันศร ซึ่งเป็นรูปแขนของท่านั้นตรง ๆ

นี่คือเหตุผลที่ชื่อท่าในมวยไทยโบราณยังอยู่มาจนถึงวันนี้ทั้งที่ฟังดูไม่เหมือนศัพท์กีฬาเลย เพราะมันถูกออกแบบมาให้จำได้โดยไม่ต้องเปิดตำรา

ทุกวันนี้ยังใช้ได้จริงไหม

ตอบตรง ๆ คือใช้ได้บางท่าและใช้ในรูปที่เปลี่ยนไป บนเวทีอาชีพไม่มีใครประกาศว่ากำลังจะออกท่านาคาบิดหาง แต่การจับแข้งแล้วบิดให้เสียหลักเกิดขึ้นแทบทุกไฟต์ เช่นเดียวกับการจับคอตีเข่าซึ่งก็คือหักคอเอราวัณในชื่อสมัยใหม่

ยังสอนกันอยู่จริง

ไม่ได้อยู่แค่ในตำรา

กองทัพยังใช้ชุดท่าเหล่านี้เป็นหลักสูตรฝึกจริงจนถึงทุกวันนี้

ท่ามวยไทยที่หายไปจากเวทีจริงมักเป็นท่าที่เสี่ยงเกินคุ้มในกติกาสมัยใหม่ อย่างการลงศอกที่ขาในท่าหักงวงไอยรา ซึ่งเปิดตัวเองมากเกินไปเมื่อเจอคนที่ออกอาวุธเร็ว ท่าเหล่านี้จึงเหลืออยู่ในรูปแบบการฝึกและการสาธิตมากกว่าการแข่งขัน

สำหรับคนเพิ่งเริ่ม การท่องชื่อครบสามสิบท่าไม่ได้ช่วยอะไรเท่ากับการเข้าใจว่าแต่ละท่าตอบโจทย์อะไร ถ้าอยากเริ่มจากพื้นฐานจริง ๆ ให้อ่าน มวยไทยคืออะไร ก่อนแล้วค่อยกลับมาไล่ชื่อท่าทีหลัง