ไอคิโด คืออะไร ทำไมไม่มีการแข่งขัน และต่างจากยูโดตรงไหน

ไอคิโดคืออะไร

ไอคิโดคือศิลปะการต่อสู้ของญี่ปุ่น เขียนด้วยอักษรญี่ปุ่นว่า 合気道 และเขียนเป็นอักษรโรมันว่า aikido คำนี้ประกอบจากสามตัว คือ 合 ที่แปลว่าประสานหรือรวมเข้าหากัน 気 ที่แปลว่าพลังหรือลมปราณ และ 道 ที่แปลว่าวิถี รวมแล้วจึงมักแปลเป็นไทยว่าวิถีแห่งการประสานพลัง

สิ่งที่ทำให้ไอคิโดต่างจากกีฬาต่อสู้เกือบทุกชนิดที่คนไทยคุ้นเคย คือมันไม่มีการแข่งขัน ไอคิไกซึ่งเป็นองค์กรแม่ของวิชานี้ระบุไว้ตรง ๆ ว่าการฝึกไอคิโดไม่มีทัวร์นาเมนต์หรือการแข่งขันที่ตัดสินว่าใครเหนือกว่าใคร

หลักของวิชาคือการใช้ลักษณะของร่างกายมนุษย์เป็นตัวตั้ง เมื่อนำพาแรงของคู่ฝึกจนเขาเสียสมดุล จึงค่อยใส่แรงของตัวเองเข้าไปทำท่า ไอคิไกอธิบายว่าถ้าฝืนทำด้วยกำลัง มันจะกลายเป็นการปะทะกันของกำลังสองฝ่ายแทน

นาเกะ กับ อุเกะ

ไม่มีการตัดสินแพ้ชนะ

สองคนผลัดกันเป็นผู้ทำท่าและผู้รับท่า ไม่มีกรรมการให้คะแนน

ใครคิดค้นไอคิโด

ผู้ก่อตั้งคือ อุเอชิบะ โมริเฮ เกิดวันที่ 14 ธันวาคม 1883 ที่เมืองทานาเบะ จังหวัดวากายามะ ตามบันทึกของไอคิไก เขาเริ่มฝึกศิลปะการต่อสู้ดั้งเดิมของญี่ปุ่นหลายแขนงตั้งแต่ปี 1897

จุดเปลี่ยนอยู่ที่ปี 1919 เมื่อเขาพบกับ เดกุจิ โอนิซาบุโร แห่งลัทธิโอโมโตะ ที่เมืองอายาเบะ จังหวัดเกียวโต แล้วทุ่มเทให้การฝึกจิตอย่างจริงจัง ปีถัดมาเขาเปิดสำนักฝึกของตัวเองชื่ออุเอชิบะจุกุที่อายาเบะ และในปี 1922 เขาเริ่มพูดถึงคำว่าไอคิในฐานะแก่นของวิชาการต่อสู้

อุเอชิบะ โมริเฮ

คนที่ตั้งชื่อว่าไอคิโด

1883-1969 ลูกศิษย์เรียกเขาว่าโอเซ็นเซ

เขาย้ายครอบครัวมาโตเกียวในปี 1927 และตั้งสำนักโคบุกังขึ้นในปี 1931 ที่ย่านวากามัตสึโจ เขตชินจูกุ ซึ่งเป็นที่ตั้งของสำนักใหญ่มาจนทุกวันนี้

ชื่อไอคิโดเพิ่งถูกนำมาใช้อย่างเป็นทางการในปี 1942 ปีเดียวกับที่ อุเอชิบะ คิชโชมารุ ลูกชายซึ่งต่อมาเป็นโดชุคนที่สอง ได้รับแต่งตั้งเป็นผู้อำนวยการสำนักใหญ่ นั่นแปลว่าวิชานี้มีอายุก่อนชื่อของมันเองราวยี่สิบปี

ฝึกกันยังไงเมื่อไม่มีการแข่ง

การฝึกไอคิโดใช้การจับคู่ โดยสองคนผลัดกันสองบทบาท คนที่ทำท่าเรียกว่าโทริ และคนที่รับท่าเรียกว่าอุเกะ ไอคิไกอธิบายว่าการผลัดกันแบบนี้คือวิธีฝึกร่างกายและจิตใจไปพร้อมกัน

เพราะไม่มีการตัดสินแพ้ชนะ สิ่งที่ใช้วัดความก้าวหน้าจึงเป็นการสอบเลื่อนขั้นแทน ผู้ฝึกไต่จากระดับคิวขึ้นไปหาระดับดั้ง และในหลายสำนักผู้ที่ถึงขั้นหนึ่งจะเริ่มสวมฮากามะ กางเกงกระโปรงสีดำหรือน้ำเงินเข้มที่เห็นในภาพการสาธิต

ทักษะแรกที่ทุกคนต้องฝึกไม่ใช่การทำท่า แต่เป็นอุเกมิ หรือการม้วนตัวลงพื้นให้ปลอดภัย เพราะถ้ารับท่าไม่เป็น คู่ฝึกก็ทำท่าใส่ไม่ได้ ไอคิไกระบุว่าการฝึกที่ไม่ฝืนกำลังแบบนี้ปลอดภัยพอให้คนต่างเพศ ต่างวัย ต่างขนาดตัวและต่างกำลังฝึกด้วยกันได้

ท่าไอคิโดหน้าตาเป็นอย่างไร

ท่าในไอคิโดแบ่งกว้าง ๆ ได้สองกลุ่ม กลุ่มแรกคือการทุ่ม ซึ่งอาศัยการพาคู่ฝึกให้เสียหลักแล้วส่งเขาลงพื้นตามทิศที่เขากำลังเคลื่อนอยู่แล้ว กลุ่มที่สองคือการควบคุม ซึ่งจบด้วยการกดข้อมือหรือข้อศอกให้อีกฝ่ายหมดทางขยับ

ชื่อท่าที่พบในหลักสูตรของเกือบทุกสำนัก ได้แก่ อิกเกียวถึงยงเกียวซึ่งเป็นชุดท่าควบคุมข้อต่อ โคเตะงาเอชิซึ่งเป็นการบิดข้อมือ ชิโฮนาเกะซึ่งเป็นการทุ่มสี่ทิศ และอิริมินาเกะซึ่งเป็นการเข้าในแล้วทุ่ม

อีกส่วนที่คนนอกมักไม่รู้คือไอคิโดมีการฝึกอาวุธด้วย ทั้งโจซึ่งเป็นไม้พลอง บกเก็นซึ่งเป็นดาบไม้ และทันโตซึ่งเป็นมีดไม้ ไม่ใช่เพื่อเอาไปใช้จริง แต่เพื่อให้เข้าใจระยะและแนวการเคลื่อนที่ของท่ามือเปล่า

ต่างจากยูโด คาราเต้ และยิวยิตสูตรงไหน

ความสับสนที่พบบ่อยที่สุดคือไอคิโดกับยูโด เพราะทั้งคู่เป็นวิชาญี่ปุ่นที่จับตัวกันแล้วทุ่ม เส้นแบ่งที่ชัดที่สุดคือยูโดเป็นกีฬาโอลิมปิกที่มีกรรมการ มีคะแนน และมีผู้ชนะ ส่วนไอคิโดสายหลักไม่มีการแข่งขันเลย

เทียบกับคาราเต้ ความต่างอยู่ที่อาวุธ คาราเต้ใช้หมัดและเท้าเป็นหลัก ส่วนไอคิโดแทบไม่มีการชกและการเตะในหลักสูตร สิ่งที่ไอคิโดทำกับการโจมตีที่พุ่งเข้ามาคือหลบ นำทาง แล้วพาแรงนั้นไปจบที่พื้น

เทียบกับบราซิลเลียนยิวยิตสู ความต่างอยู่ที่พื้น ยิวยิตสูใช้เวลาส่วนใหญ่อยู่บนพื้นและจบด้วยการรัดคอหรือล็อกข้อ ส่วนไอคิโดจบเกมตั้งแต่ตอนที่อีกฝ่ายยังยืนอยู่ แล้วค่อยกดควบคุมสั้น ๆ

ไอคิโดใช้ป้องกันตัวได้จริงไหม

นี่คือคำถามที่คนไทยค้นหามากที่สุดเกี่ยวกับวิชานี้ และคำตอบที่ซื่อสัตย์ที่สุดคือมันขึ้นอยู่กับว่าคุณนิยามคำว่าได้ผลอย่างไร

ข้อวิจารณ์ที่หนักที่สุดมาจากจุดเดียวกับที่เป็นเอกลักษณ์ของวิชา คือการไม่มีการแข่งขัน เมื่อไม่มีคู่ต่อสู้ที่ขัดขืนเต็มที่โดยไม่รู้ล่วงหน้าว่าจะโดนท่าอะไร ผู้ฝึกจึงไม่ได้ทดสอบท่าของตัวเองในสภาพที่ใกล้เคียงการถูกทำร้ายจริง นี่เป็นเหตุผลที่ไอคิโดแทบไม่ปรากฏในกีฬาต่อสู้แบบปะทะเต็มรูปแบบ

สิ่งที่ฝั่งผู้ฝึกยกขึ้นมาตอบไม่ใช่การเถียงว่าชนะได้ แต่เป็นการชี้ว่าเป้าหมายของวิชาไม่ใช่การเอาชนะตั้งแต่แรก ไอคิไกอ้างคำของผู้ก่อตั้งว่าไอคิไม่ใช่วิชาสำหรับสู้กับศัตรูหรือทำลายศัตรู แต่เป็นทางที่ทำให้โลกกลมกลืนกัน

ถ้าคุณกำลังมองหาวิชาเพื่อขึ้นชกหรือเพื่อรับมือการถูกทำร้ายโดยเฉพาะ มวยไทย มวยสากล ยูโด หรือยิวยิตสู ตอบโจทย์นั้นตรงกว่า แต่ถ้าสิ่งที่ต้องการคือการเคลื่อนไหว การทรงตัว ความรู้สึกต่อระยะ และการฝึกที่เสี่ยงบาดเจ็บต่ำพอจะทำได้ยาว ๆ ไอคิโดก็ทำสิ่งนั้นได้จริงตามที่มันบอก

ไอคิโดในไทยและการเริ่มฝึก

ในไทยมีสำนักไอคิโดที่สังกัดสายไอคิไกเปิดสอนทั้งในกรุงเทพฯ และต่างจังหวัด วิธีตรวจว่าที่ไหนอยู่ในสายหลักจริงคือดูรายชื่อองค์กรในต่างประเทศที่ไอคิไกรับรองบนเว็บไซต์ของเขาเอง ไม่ใช่ดูจากคำโฆษณาของสำนัก

สิ่งที่ต้องเตรียมสำหรับคลาสแรกมีน้อยมาก ชุดยูโดกิหรือชุดฝึกผ้าหนาแบบเดียวกับยูโดใช้ได้เลย ไม่ต้องมีนวม ไม่ต้องมีสนับ และยังไม่ต้องมีฮากามะจนกว่าสำนักจะบอกว่าถึงขั้นแล้ว

คำแนะนำที่ตรงที่สุดสำหรับคนไทยที่สนใจคือไปดูคลาสจริงก่อนสมัคร เพราะไอคิโดแต่ละสำนักต่างกันมากในเรื่องความแข็งของการฝึก บางที่เน้นการเคลื่อนไหวนุ่มนวล บางที่ฝึกหนักจนใกล้เคียงยูโด และสองแบบนี้ให้ประสบการณ์คนละอย่างกันโดยสิ้นเชิง