ยูโด คืออะไร ตัดสินแพ้ชนะยังไง และต่างจากยิวยิตสูตรงไหน

ยูโดคืออะไร

ยูโดคือกีฬาต่อสู้ของญี่ปุ่น เขียนด้วยอักษรญี่ปุ่นว่า 柔道 และเขียนเป็นอักษรโรมันว่า judo คำนี้ประกอบจากสองตัว คือ 柔 ที่แปลว่าอ่อนหรือยืดหยุ่น และ 道 ที่แปลว่าวิถี รวมแล้วจึงมักแปลเป็นไทยว่าวิถีแห่งความอ่อนโยน ซึ่งไม่ได้หมายถึงการเล่นเบามือ แต่หมายถึงการไม่ฝืนแรงของคู่ต่อสู้แล้วใช้แรงนั้นพาเขาล้มเอง

หัวใจของกีฬานี้คือการทำให้อีกฝ่ายเสียหลักแล้วทุ่มลงพื้น ตามด้วยการกดควบคุม รัดคอ หรือล็อกข้อศอกเมื่อเกมลงไปอยู่ภาคพื้น สิ่งที่ไม่มีเลยในการแข่งขันคือการชกและการเตะ

นาเกะวาซะ

ท่าเดียวก็จบไฟต์ได้

ทุ่มให้หลังลงเต็มพื้นด้วยแรง ความเร็ว และการควบคุม คืออิปปง

ใครคิดค้นยูโด

ผู้ก่อตั้งคือคาโน จิโงโร นักการศึกษาชาวญี่ปุ่นที่เกิดปี 1860 เขาเรียนยูยิตสูสายเทนจินชินโยริวและสายคิโตริว แล้วคัดเอาเฉพาะเทคนิคที่ฝึกซ้อมแบบปะทะจริงได้โดยไม่ทำให้คู่ซ้อมบาดเจ็บ มาจัดเป็นระบบใหม่ในปี 1882 พร้อมตั้งสำนักโคโดกังขึ้นที่กรุงโตเกียว

สิ่งที่เขาตัดทิ้งคือเทคนิคที่ซ้อมจริงไม่ได้ เช่น การทิ่มตาและการหักข้อต่อเล็ก ส่วนที่เก็บไว้คือท่าทุ่ม ท่ากด ท่ารัด และท่าล็อกข้อศอก ซึ่งฝึกเต็มแรงกับคนจริงได้ทุกวัน นี่คือเหตุผลที่กีฬานี้พัฒนาเร็วกว่าสำนักยูยิตสูเดิมที่ซ้อมได้เฉพาะแบบกำหนดท่า

คาโนวางหลักคิดไว้สองข้อที่ยังเป็นคำขวัญของสำนักจนทุกวันนี้ คือเซริเรียวกุ เซนโย ที่แปลว่าใช้พลังให้เกิดประโยชน์สูงสุด และจิตะ เคียวเอ ที่แปลว่าความเจริญร่วมกันของตนเองและผู้อื่น เขายังเป็นชาวเอเชียคนแรกที่ได้เป็นสมาชิกคณะกรรมการโอลิมปิกสากล ซึ่งเป็นสะพานที่ทำให้กีฬาญี่ปุ่นเข้าสู่เวทีโลกได้ในเวลาต่อมา

ยูโดเข้าสู่กีฬาโอลิมปิกครั้งแรกในการแข่งขันที่กรุงโตเกียวปี 1964 เฉพาะประเภทชาย ส่วนประเภทหญิงเพิ่งถูกบรรจุในปี 1992 ที่บาร์เซโลนา องค์กรที่ดูแลกติกาในระดับโลกคือสหพันธ์ยูโดนานาชาติ หรือ IJF ซึ่งก่อตั้งในปี 1951

ตัดสินแพ้ชนะยังไง

กติกายูโดให้คะแนนสามระดับ และระดับสูงสุดจบเกมทันที ไม่ต้องรอหมดเวลา

จุดที่ต้องเข้าใจให้ตรงคือยูโกะไม่สะสมเป็นวาซาริ ต่อให้ได้สิบครั้งก็ยังแพ้คนที่ได้วาซาริเดียว มันทำหน้าที่เป็นตัวตัดสินเมื่อคะแนนชั้นบนเสมอกันเท่านั้น และคะแนนนี้เพิ่งถูกนำกลับมาใช้อีกครั้งในรอบกติกาปี 2026 ถึง 2028 หลังจากถูกยกเลิกไปตั้งแต่ปี 2017 ใครอ่านกติกาเก่าจะไม่เห็นคะแนนนี้เลย

ชนะได้อีกทางคือซับมิชชัน ทั้งท่ารัดคอและท่าล็อกข้อศอก เมื่อคู่ต่อสู้ตบยอมแพ้ถือว่าได้อิปปงเช่นกัน

ฝั่งโทษใช้คำว่าชิโด ให้กับการถ่วงเวลา การจับแบบผิดกติกา และการหลบการปะทะ สะสมครบสามครั้งจะกลายเป็นฮันโซกุมาเกะ ซึ่งคือแพ้ไฟต์นั้นทันที ส่วนการละเมิดร้ายแรงจะถูกตัดสินเป็นฮันโซกุมาเกะได้ทันทีโดยไม่ต้องสะสม

ถ้าหมดเวลาแล้วยังไม่มีใครนำ ไฟต์จะเข้าสู่ช่วงโกลเดนสกอร์ที่ไม่มีการจำกัดเวลา ใครทำคะแนนได้ก่อน ไม่ว่าจะเป็นยูโกะ วาซาริ หรืออิปปง คนนั้นชนะทันที หรืออีกฝ่ายโดนชิโดครบสามก็จบเช่นกัน

โอซาเอโคมิ

นาฬิกาเริ่มเดินที่ 20 วินาที

ครบยี่สิบคืออิปปง สิบถึงสิบเก้าได้วาซาริ ห้าถึงเก้าได้ยูโกะ

ท่ายูโดมีกี่แบบ

แบ่งใหญ่เป็นสองกลุ่ม กลุ่มแรกคือนาเกะวาซะ หรือท่าทุ่ม ใช้ตอนทั้งคู่ยังยืนอยู่ แยกย่อยได้เป็นท่าที่ใช้มือ ท่าที่ใช้สะโพก ท่าที่ใช้เท้าและขา และท่าที่ผู้ทุ่มยอมทิ้งตัวลงไปเองเพื่อเหวี่ยงอีกฝ่ายข้ามตัว

กลุ่มที่สองคือคาตาเมะวาซะ หรือท่าควบคุมภาคพื้น มีสามประเภทคือโอซาเอโคมิวาซะ ซึ่งคือการกดให้หลังติดพื้น ชิเมะวาซะ ซึ่งคือการรัดคอ และคันเซ็ตสึวาซะ ซึ่งคือการล็อกข้อต่อ

ข้อจำกัดที่คนนอกมักไม่รู้คือท่าล็อกข้อต่อในการแข่งขันอนุญาตเฉพาะข้อศอกเท่านั้น ล็อกเข่า ข้อเท้า ไหล่ หรือคอ ถือว่าผิดกติกาทั้งหมด ส่วนการชกและการเตะที่เรียกว่าอาเตมิวาซะ ยังมีอยู่ในหลักสูตรของสำนัก แต่ฝึกในรูปแบบคาตาเท่านั้น และใช้ในการแข่งขันยูโดไม่ได้เลย

สายยูโดมีกี่สี

ระบบแบ่งเป็นสองช่วง ช่วงล่างเรียกว่าคิว นับถอยหลังจากเลขมากไปหาน้อย และช่วงบนเรียกว่าดั้ง นับขึ้นจากหนึ่งถึงสิบ ผู้ที่ถึงระดับดั้งคือผู้ที่คาดสายดำ

สีของสายช่วงคิวไม่ได้เหมือนกันทุกประเทศ ซึ่งเป็นจุดที่ทำให้คนสับสนบ่อยที่สุด แบบดั้งเดิมของญี่ปุ่นใช้เพียงสายขาวและสายน้ำตาลสำหรับผู้ใหญ่ ส่วนลำดับขาว เหลือง ส้ม เขียว ฟ้า น้ำตาล ที่คนไทยคุ้นตาเป็นระบบที่ยุโรปพัฒนาขึ้นแล้วแพร่หลายตามมา ถ้าเทียบสายข้ามประเทศจึงต้องดูว่าสำนักนั้นใช้ระบบไหน

ชั้นสูงมีสัญลักษณ์ของตัวเอง ระดับดั้งหกถึงแปดใช้สายลายแดงสลับขาว และระดับดั้งเก้ากับสิบใช้สายแดงล้วน แต่ในการแข่งขันผู้ถือสายเหล่านี้ยังคาดสายดำได้ตามปกติ

รุ่นน้ำหนักและเวลาแข่ง

ต่างจากซูโม่ที่ไม่มีการแบ่งรุ่น รุ่นน้ำหนักยูโดในระดับโอลิมปิกแบ่งไว้ฝ่ายละเจ็ดรุ่นเท่ากัน ชายเริ่มที่ไม่เกิน 60 กิโลกรัม แล้วไล่ขึ้น 66, 73, 81, 90, 100 และรุ่นเกิน 100 กิโลกรัม ส่วนหญิงเริ่มที่ไม่เกิน 48 กิโลกรัม แล้วไล่ขึ้น 52, 57, 63, 70, 78 และรุ่นเกิน 78 กิโลกรัม

เวลาแข่งของรุ่นผู้ใหญ่ในยูโดคือสี่นาที เท่ากันทั้งชายและหญิง ซึ่งสั้นกว่ากีฬาต่อสู้อื่นอย่างเห็นได้ชัด เหตุผลอยู่ที่กติกาของกีฬานี้เอง เพราะเมื่อท่าเดียวจบไฟต์ได้ ความยาวของเวลาจึงไม่ใช่ตัวแปรหลักเหมือนกีฬาที่ต้องสะสมคะแนนทีละยก

ต่างจากยิวยิตสูและเทควันโดตรงไหน

คำถามที่คนค้นหามากที่สุดคือเส้นแบ่งระหว่างยูโดกับกีฬาที่หน้าตาคล้ายกัน คำตอบสั้นที่สุดคือดูว่ากีฬานั้นให้คะแนนอะไรมากที่สุด

ความสัมพันธ์กับบราซิลเลียนยิวยิตสูเป็นเรื่องที่ต้องแยกให้ชัด ทั้งสองกีฬามีรากเดียวกันและใส่ชุดคล้ายกัน แต่ยูโดให้คะแนนสูงสุดกับการทุ่มในท่ายืนและจำกัดเวลากดติดพื้นไว้สั้นมาก ขณะที่ฝั่งบราซิลให้คะแนนกับการไล่ตำแหน่งบนพื้นและปล่อยให้เกมภาคพื้นยืดยาวได้ รายละเอียดเต็มอยู่ในบทความเปรียบเทียบยิวยิตสูกับยูโด

ยูโดในไทยและการเริ่มฝึก

ในประเทศไทยมีสมาคมกีฬายูโดแห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์ เป็นองค์กรที่ดูแลการแข่งขันและการส่งนักกีฬา และกีฬานี้ถูกบรรจุทั้งในโอลิมปิก เอเชียนเกมส์ และซีเกมส์ สนามฝึกส่วนใหญ่อยู่ในสถาบันการศึกษาและสโมสรในเมืองใหญ่ มากกว่าจะเป็นยิมเชิงพาณิชย์แบบมวยไทย

สิ่งที่ต้องเตรียมมีเพียงชุดยูโดกิและสายรัดเอว ชุดแข่งระดับสากลมีสองสีคือขาวและน้ำเงิน เพื่อให้กรรมการและผู้ชมแยกสองฝ่ายออกจากกันได้ ส่วนการเรียนยูโดช่วงแรกจะใช้เวลาไปกับการล้มให้เป็นก่อน เพราะคนที่ตบพื้นรับแรงไม่ถูกวิธีคือคนที่บาดเจ็บจากกีฬานี้มากที่สุด ไม่ใช่คนที่ถูกทุ่ม

ถ้าอยากเห็นว่านักกีฬาระดับโลกของกีฬานี้เป็นใคร เปิดดูได้ที่ฐานข้อมูลนักกีฬาสายยูโด และถ้าสนใจกีฬาจับล็อกสายอื่น อ่านต่อได้ที่บราซิลเลียนยิวยิตสูคืออะไร