สายคาราเต้ มีกี่สาย เรียงลำดับยังไง และทำไมแต่ละสำนักไม่เหมือนกัน

สายคาราเต้หมายถึงอะไรกันแน่

ก่อนตอบว่ามีกี่สาย ต้องแยกสองความหมายออกจากกันก่อน เพราะคำไทยคำเดียวใช้เรียกทั้งสองอย่าง

ความหมายแรกคือสายที่คาดเอว ซึ่งบอกระดับของผู้ฝึก ความหมายที่สองคือสายวิชาหรือสำนัก ซึ่งหมายถึงรูปแบบคาราเต้ที่ต่างกัน เช่น โชโตกัง โกจูริว วาโดริว และชิโตริว บทความนี้พูดถึงความหมายแรก ส่วนความหมายที่สองอ่านได้ที่คาราเต้คืออะไร

คุมิเตะ

สายดำไม่ใช่เส้นชัย

มันคือจุดที่ระบบเริ่มนับใหม่จากดั้งหนึ่ง

ระบบคิวกับดั้ง

โครงสร้างแบ่งเป็นสองช่วงเหมือนกับยูโดและเทควันโด ช่วงล่างเรียกว่าคิว เขียนด้วยอักษรญี่ปุ่นว่า 級 และนับถอยหลังจากเลขมากไปหาน้อย ผู้เริ่มต้นอยู่ที่คิวสูงสุด แล้วไล่ลงมาจนถึงคิวหนึ่ง

ช่วงบนเรียกว่าดั้ง เขียนว่า 段 และนับขึ้นจากหนึ่งไปหามาก ผู้ที่สอบผ่านคิวหนึ่งแล้วจะขึ้นเป็นดั้งหนึ่ง ซึ่งคือจุดที่ได้คาดสายดำ ตรรกะของการนับถอยหลังคือการบอกว่าเหลืออีกกี่ขั้นถึงสายดำ ไม่ใช่การบอกว่าผ่านมาแล้วกี่ขั้น

ลำดับสีที่พบบ่อยที่สุด

ลำดับข้างล่างนี้คือแบบที่พบมากที่สุดในสำนักสายโชโตกังและในโรงเรียนคาราเต้ทั่วไปของไทย แต่ต้องอ่านเป็นแนวทาง ไม่ใช่มาตรฐานสากล

จำนวนขั้นของสายคาราเต้ช่วงคิวมีได้ตั้งแต่หกถึงสิบขั้นแล้วแต่สำนัก บางแห่งแทรกสายที่มีขีดคาดไว้ระหว่างสองสี เพื่อให้เด็กมีเป้าหมายย่อยถี่ขึ้น ซึ่งทำให้จำนวนสายที่เห็นจริงมากกว่าตารางนี้

ทำไมแต่ละสำนักไม่เหมือนกัน

คำตอบคือไม่มีใครเป็นเจ้าของมาตรฐานนี้ สหพันธ์คาราเต้โลกดูแลกติกาการแข่งขัน ไม่ได้กำหนดสีสายของช่วงคิว การตั้งลำดับสีจึงเป็นเรื่องของแต่ละองค์กรและแต่ละสำนักเอง

เดิมคาราเต้ที่โอกินาวาไม่มีระบบสีเลย ระบบคิวดั้งถูกยืมมาจากยูโดของคาโน จิโงโร แล้วค่อยแพร่เข้าสู่คาราเต้ในช่วงที่วิชานี้ย้ายจากโอกินาวาเข้าสู่แผ่นดินใหญ่ญี่ปุ่น ส่วนสีสันที่หลากหลายเป็นสิ่งที่เพิ่มเข้ามาทีหลังในยุคที่วิชานี้แพร่ไปยุโรปและอเมริกา

ผลในทางปฏิบัติคือ สายคาราเต้ของสำนักหนึ่งเทียบกับอีกสำนักหนึ่งตรง ๆ ไม่ได้ และการย้ายสำนักมักต้องสอบใหม่ ไม่ใช่เพราะไม่ยอมรับกัน แต่เพราะหลักสูตรคนละชุด

เคียวคุชินนับคนละแบบ

สำนักเคียวคุชินซึ่งเป็นสายที่ปะทะเต็มแรง ใช้ลำดับสีที่ต่างออกไปอย่างเห็นได้ชัด ลำดับที่ใช้กันคือ ขาว ส้ม ฟ้า เหลือง เขียว น้ำตาล แล้วจึงถึงดำ

จุดที่คนมักสะดุดคือสีเหลืองของเคียวคุชินอยู่หลังสีฟ้า ซึ่งสลับกับลำดับของสายโชโตกัง ถ้าเห็นใครคาดสายฟ้าแล้วบอกว่าอยู่สูงกว่าสายเหลือง เขาไม่ได้พูดผิด เพียงแต่คนละระบบกัน

สายดำมีกี่ขั้น

สายดำโดยทั่วไปแบ่งเป็นสิบขั้น คือดั้งหนึ่งถึงดั้งสิบ แต่ขั้นสูงสุดไม่ได้มาจากการสอบในสนามอีกต่อไป มันมาจากการพิจารณาของคณะกรรมการ โดยดูจากระยะเวลาในวิชา ผลงานการสอน และคุณูปการต่อสำนัก

แต่ละสำนักกำหนดเวลาขั้นต่ำระหว่างขั้นไว้ต่างกัน และยิ่งขั้นสูงยิ่งเว้นระยะนาน การขึ้นดั้งหนึ่งไปดั้งสองอาจใช้เวลาราวสองปี ขณะที่ขั้นบน ๆ นับกันเป็นสิบปี

สอบสายวัดอะไรบ้าง

การสอบแต่ละระดับมักประกอบด้วยสามส่วนที่ตรงกับโครงสร้างของวิชาเอง คือคิฮงซึ่งเป็นท่าพื้นฐานที่ทำตามคำสั่ง คาตะ คาตะซึ่งเป็นชุดท่าที่ต้องจำและแสดงให้ถูกจังหวะ และคุมิเตะซึ่งเป็นการประลองกับคู่

น้ำหนักของแต่ละส่วนเปลี่ยนไปตามระดับ ระดับต้นให้ความสำคัญกับคิฮงมากที่สุด เพราะท่ายืนที่ผิดตั้งแต่แรกจะติดตัวไปตลอด ส่วนระดับสูงให้น้ำหนักกับคาตะที่ยากขึ้นและการคุมคุมิเตะให้อยู่ในกติกา

สายไม่ได้ใช้แบ่งรุ่นในการแข่ง

เรื่องที่คนนอกมักเข้าใจผิดคือคิดว่าการแข่งขันแบ่งสายนักกีฬาตามสีสาย ความจริงคือไม่ใช่ การแข่งระดับสากลแบ่งด้วยอายุ เพศ และน้ำหนักสำหรับคุมิเตะ ส่วนคาตะแบ่งด้วยอายุและเพศ

สีสายคาราเต้จึงเป็นเรื่องภายในของการเรียนการสอน ไม่ใช่เครื่องมือจัดสายการแข่ง ในภาพการแข่งระดับโลกจึงเห็นแต่สายดำ เพราะผู้ที่ไปถึงระดับนั้นผ่านช่วงคิวมาหมดแล้ว ดูกติกาการแข่งและการนับแต้มได้ที่บทความคาราเต้ และเทียบกับระบบสายของกีฬาอื่นได้ที่สายเทควันโด กับสาย BJJ