นายขนมต้ม คือใคร มีตัวตนจริงไหม และทำไม 17 มีนาคมถึงเป็นวันมวยไทย

นายขนมต้มคือใคร

นายขนมต้มคือนักมวยชาวกรุงศรีอยุธยาที่ถูกกวาดต้อนไปพม่าหลังเสียกรุงครั้งที่สองในปี พ.ศ. 2310 และเป็นที่รู้จักในฐานะนักมวยที่เอาชนะนักมวยพม่าหลายคนติดต่อกันต่อหน้าพระเจ้ามังระ กษัตริย์พม่าในเวลานั้น

มวยคาดเชือก

มือพันเชือก ไม่มีนวม

การแต่งกายแบบนี้คือภาพที่คนรุ่นหลังใช้เล่าเรื่องนักมวยสมัยกรุงศรีอยุธยา

ในวงการมวยไทย เขาได้รับการยกย่องเหมือนบรมครู ชื่อของเขาจึงผูกอยู่กับพิธีไหว้ครูมวยไทยและวันสำคัญของวงการ แม้รายละเอียดชีวิตส่วนใหญ่จะมาจากเรื่องเล่ามากกว่าเอกสารร่วมสมัย

บ้านเกิดตามที่ท้องถิ่นบันทึก

คำถามว่านายขนมต้มอยู่จังหวัดอะไร มีคำตอบจากข้อมูลที่เทศบาลตำบลบางบาลเผยแพร่ไว้ ข้อมูลชุดนั้นระบุว่าเขาเกิดที่บ้านกุ่ม ซึ่งปัจจุบันคือตำบลบ้านกุ่ม อำเภอบางบาล จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เมื่อวันอังคาร เดือนยี่ ปีมะเมีย พ.ศ. 2293 บิดาชื่อนายเกิด มารดาชื่อนางอี่

ข้อมูลประวัตินายขนมต้มในส่วนนี้เป็นบันทึกของท้องถิ่น ไม่ได้มาจากพงศาวดารฉบับที่เล่าเรื่องการชกมวย ควรอ่านแยกจากกัน และชาวบ้านกุ่มได้ร่วมกันสร้างอนุสาวรีย์สูง 2.4 เมตรไว้หน้าโรงเรียนวัดจุฬามณีเพื่อระลึกถึงเขา

ชกหน้าพระที่นั่งที่ย่างกุ้ง

เรื่องที่ทำให้ชื่อนี้เป็นที่รู้จักมาจากงานใหญ่ของพระเจ้ามังระที่เมืองย่างกุ้ง คืองานยกฉัตรยอดพระมหาเจดีย์ชเวดากอง แหล่งข้อมูลไทยส่วนใหญ่ รวมถึงจังหวัดพระนครศรีอยุธยา ระบุเหตุการณ์นี้ไว้ในวันที่ 17 มีนาคม พ.ศ. 2317 ซึ่งตรงกับช่วงที่เอกสารฝั่งเมียนมาบันทึกว่าพระเจดีย์ได้ฉัตรใหม่ในปี 1774

ย่างกุ้ง

งานฉลองพระเจดีย์ชเวดากอง

พงศาวดารเล่าว่ามวยไทยถูกเรียกมาชกในงานนี้

ตามเรื่องที่เล่าต่อกันมา ขุนนางพม่ากราบทูลว่านักมวยไทยมีฝีมือ พระเจ้ามังระจึงให้นำตัวนายขนมต้มมาชกกับนักมวยพม่าหน้าพระที่นั่ง ผลคือนักมวยพม่าแพ้ไปเก้าถึงสิบคน โดยสำนวนที่เป็นที่รู้จักระบุว่าคนสุดท้ายเป็นครูมวยจากแคว้นยะไข่ และพระเจ้ามังระพระราชทานรางวัลให้หลังจบการชก

มีตัวตนจริงไหม

คำตอบตรงที่สุดคือยังพิสูจน์ไม่ได้ เรื่องนี้ปรากฏในพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ แต่พงศาวดารไทยฉบับอื่นและเอกสารฝั่งพม่าไม่ได้พูดถึงเหตุการณ์นี้ ซึ่งเป็นเหตุผลที่นักประวัติศาสตร์ยังตั้งคำถามกับความถูกต้องของมัน

นักวิชาการอย่างปีเตอร์ เวล มองว่าเรื่องเล่าชุดนี้ถูกประกอบขึ้นเพื่อสร้างอัตลักษณ์ของชาติ ส่วนเครก เจ. เรย์โนลด์ส ชี้ว่าตำนานน่าจะได้รับความนิยมมากขึ้นในช่วงสร้างชาติหลังสงครามโลกครั้งที่สอง ข้อสังเกตเหล่านี้ไม่ได้ลบชื่อบรมครูมวยไทยออกไป แต่ช่วยให้เราแยกได้ว่าอะไรคือเอกสาร และอะไรคือความหมายที่วงการมวยให้กับเขา

มวยคาดเชือกที่เขาใช้

ข้อมูลที่รวบรวมไว้ระบุว่านายขนมต้มชกแบบมวยคาดเชือก คือพันมือด้วยเชือกแทนการสวมนวม ซึ่งเป็นรูปแบบการชกของยุคนั้นและเป็นที่มาของการพันมือในมวยไทยโบราณ ใครที่อยากเห็นว่าท่ามวยแบบเก่าหน้าตาเป็นอย่างไร อ่านต่อได้ที่ แม่ไม้มวยไทย และ มวยไชยา

มวยไทยโบราณ

ชกไป มีปี่กลองคุมจังหวะ

การแสดงแบบนี้คือภาพที่ใกล้กับการชกหน้าพระที่นั่งในเรื่องเล่ามากที่สุด

17 มีนาคมและอนุสาวรีย์

วันที่ 17 มีนาคมถูกใช้เป็นวันมวยไทยหรือวันนักมวย เพื่อระลึกถึงเหตุการณ์ในเรื่องเล่านี้ จังหวัดพระนครศรีอยุธยาจัดงานวันมวยไทยนายขนมต้มเป็นประจำ ปี 2567 จัดวันที่ 16 ถึง 17 มีนาคม ที่บริเวณอนุสาวรีย์นายขนมต้มในสนามกีฬาจังหวัด

ถ้าจะไปกราบไหว้ มีอนุสาวรีย์นายขนมต้มให้เลือกอย่างน้อยสองแห่งในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา แห่งหนึ่งอยู่ที่สนามกีฬาจังหวัด ซึ่งเป็นที่จัดงานประจำปี อีกแห่งอยู่หน้าโรงเรียนวัดจุฬามณี ตำบลบ้านกุ่ม อำเภอบางบาล บ้านเกิดตามบันทึกของท้องถิ่น

จากพงศาวดารสู่นวนิยายและละคร

คนรุ่นหนึ่งรู้จักนายขนมต้มจากนวนิยายเรื่อง นายขนมต้ม คนกล้านอกตำนาน ของคมทวน คันธนู ซึ่งถูกนำไปสร้างเป็นละครทางช่อง 7 ออกอากาศตั้งแต่ 16 ตุลาคม ถึง 26 ธันวาคม 2539 รวม 22 ตอน

ละครเรื่องนั้นมีจุดที่คนดูมวยจำได้ คือผู้รับบทนายขนมต้มคือสมรักษ์ คำสิงห์ ในปีเดียวกับที่เขาคว้าเหรียญทองโอลิมปิก และมีเขาทราย แกแล็คซี่ ร่วมแสดงด้วย อ่านเส้นทางของทั้งสองคนได้ที่ มวยสากลคืออะไร